MAM CEVAD

 

(a.s)

 

 

Muhammed b. Ali b. Musa er'Rza (a.s.) mamiye iasnn dokuzuncu imam'dr. mmetin hidayeti iin Allah'n setii bir mam'dr. mam Cevad (a.s.) hicri 195 ylnn Ramazan aynn on be veya on dokuzunda, Medine'de dnyaya geldi,[1] hicri 220 ylnn Zilhacce aynda da Badat'ta ehid oldu. Baz tarihiler O hazretin hicri 195 ylnn Recep aynn, on veya on beinde dnyaya geldiini sylemilerdir.[2]

O hazretin annesinin ad Sabike-i [Sakine] Nevbiye[3] ve baka bir rivayete gre de Hayzran'dr. Onun mm'l Mminin Mariye-i Kbtiye soyundan olduunu sylemi, tarihiler[4]. O hazretin annesinin adnn Reyhane olduunu da sylenmitir. Nevbahti'nin yazdna gre mam'n annesinin ad Drre idi ancak, sonralar Hayzran demiler ona.[5] mam'n en mehur lakab Cevad'dr fakat; Zeki, Murtaza, Kani, Raziy, Muhtar, Mtevekkil ve Mntaceb gibi lakaplarnn olduu da tarihte gemitir. Knyesi ise Ebu Cafer'dir ve genelde, rivayetlerde lakab Ebu Cafer olan imam Bakr (a.s.) ile kartrlmasn diye Ebu Cafer-i Sni diye gemektedir. mam Cevad (a.s.) yirmi be yl yaamtr. Deerli babas ehid olduktan sonra 203 ylndan 220 ylna kadar iann imametini omuzlarnda tamtr.

MAM CEVAD (a.s.)IN MAMET

 

Bir kimsenin bali olmadan nce mamet makamna varmas mmkn mdr? mam Cevad (a.s.) 203 ylnda mam olduktan sonra bu mesele ok ciddi bir ekilde lmi kelami mahfillerde konu edilmeye baland ve sonralar 220 hicri ylnda mam Hadi (a.s.)'n imameti ve ondan sonra da Hz. Mehdi (a.f.)'n imametiyle ilgili olarak tam zirveye trmand.

203 ylnda mam Rza (a.s.)'n ahadetinden sonra O hazretin tek olu olan mam Cevad ta.s.) sekiz veya dokuz yanda olduundan dolay ialar derin bir tedirginlie dtler. Baz tarihilerin yazdna gre, bu hususta ialar arasnda ihtilaf meydana geldi, dier ehirlerdeki ialar da ne yapacaklarn bilemediler.[6] Bunun iin de onlardan bazs Abdrrahman b. Haccac'n evinde toplanarak alamaya, szlamaya balad[7]

mam'n en nemli rknn masum mam'a itaat etmek olarak bilen, fkhi ve dini sorunlarla karlatklarnda masum mam'a bavuran ialar iin bu mesele byk bir nem tamaktayd ve bu sorunu halletmek zorundaydlar. mam Rza (a.s.)'n olu mam Cevad (a.s.)' kendi yerine mam olarak tayin ettiini kesin olarak ialar biliyorlard ancak mam Cevad (a.s.)'n yann kk olmasndan kaynaklanan bu sorun, emin ve mutmain olmalar iin daha youn bir tahkik yapmaya zorluyordu, onlar.

mam Cevad (a.s.)'n imametiyle ilgili olarak mam Rza (a.s.)'dan geriye kalan naslar arasnda zellikle yle hatrlatlmtr:

mam Rza (a.s.), kk yataki olu mam Cevad (a.s.)' kendi yerine mam olarak tayin etmi ve bu i iin daha geni bir frsat varken bunun zerinde srarla durmutu. Hatta mam Rza (a.s.)'n baz ashab mam Cevad (a.s.)'n yann kk olduuna dikkat ekince mam Rza (a.s.), Hz. sa .(a.s.)'n st emdii bir dnemde peygamber olduunu hatrlatm ve yle buyurmutu: "sa (a.s.) peygamberlie seildiinde benim olumdan daha kkt."[8]

phesiz ki mam Rza (a.s.)'n ehadetinden sonra O hazretin ialar arasnda meydana gelen sarslma ve kararszlk, onlarn bazlarnn mam Rza (a.s.)'n kardei olan Abdullah b, Musa'nn etrafna toplanmasna neden oldu. Fakat bunlar da delil grmeden kimseyi mam kabul etmediklerinden dolay onlarn bir ksm Abdullah'a baz sorular ynelttiler ve cevap veremediini grnce de onu terkettiler[9].

Onlarn bir grubu da mam Kzm (a.s.)'da duran Vakfiye'ye katldlar. Navbahti'ye gre bu iki eilimin her ikisinin ne sebebi, onlarn, bali olmay imametin artlarndan biri olarak bilmeleriydi.[10]

Bunlarla birlikte ialarn ou mam Cevad (a.s.)'m imametini kabul ettilerse de onlarn bazs mam'n yann kk olduunu mam Cevad (a.s.)'n kendisine sylediler ve mam Cevad (a.s.) ise onlarn cevabnda, Hz. Sleyman (a.s.)'n Davud (a.s.)'n yerine getiine deinip yle buyurdu: Hz. Sleyman (a.s.) ocukluk dneminde, koyunlar otlatt bir zamanda Hz. Davud (a.s.) onu kendi yerine geirdi ve Beni srail'in abid ve alimleri onun bu amelini inkar ediyorlard.[11]

Navbahti'nin yazdna gre Ebu Cafer (a.s.)'n imametine inananlar, Yahya b. Zekeriya'nn meselesine, sa (a.s.)'n st emdii bir dnemde peygamber oluuna, Yusuf (a.s.)'n kssasna ve Hz. Sleyman (a.s.)'n ilmine dayanyorlard. Ve bu saydklarmz da unu gsteriyor ki, Allah'n hccetleri bul ana ermeden de hibir eitim ve retim grmeden, lednni olarak ilim sahibi olabilirler.[12]

mami ialar bir taraftan imametin ilahi boyutunu gz nnde bulunduruyorlard, bu yzden de mam'n yann kk olmas kesinlikle onlarn inancnda bir halel ve bir sarslma meydana getiremezdi ve baka bir taraftan da nemli olan tek ey, bu ilahi boyutun imamlarn ilminde zuhur etmesiydi. Hakikatte mamlar ialarn btn sorularn cevaplandracak bir mevkide idiler. Bunun iin de onlar btn mamlar hakknda bu asl gzetip mamlara eitli sorular yneltiyorlard ve sorduklar sorulara ikna edici cevap aldklarnda (ve imameti hakknda nas da mevcut olduunda) onu masum mam olarak kabul ediyorlard.

mam Cevad (a.s.)'n yann kk olduu nazara alndnda Onun hakknda da byle bir aratrmann yaplmas ve eitli sorularn O'na yneltilmesi daha zaruri grnmekteydi. Bu mebna dorultusunda ialar eitli yerlerde ve frsat geldiince mam Cevad (a.s.) hakknda byle bir aratrma yaptlar ve ondan sonra da ialarn hemen hemen hepsi -ok az kiiler hari- mutmain bir ekilde Onun imametini kabul ettiler.

Bu hususta unu belirtmeliyiz ki: Biraz evvel de deindiimiz gibi, ialar mam Cevad (a.s.)'n imamet meselesini zmlemek iip bir araya toplandlar. mam Rza (a.s.)'n itimad ettii ialardan biri olan Yunus b. Abdurrahman "mam Cevad (a.s.) byynceye kadar ne yapmalyz?" dedi. Bu srada Rayyan b. Salt itiraz edercesine yerinden kalkp yle dedi: "Sen zahirde mam Cevad (a.s.)'n imametine inanm gsteriyorsun kendini, ancak batnda Onun imameti hakknda phe ettiin belli. Eer O'nun imameti Allah tarafndan ise O bir gnlk ocuk bile olsa bizim bymz, eyhimiz yerindedir; fakat eer Allah tarafndan olmasa hatta bin yl bile yaam olsa bizim iin bakalaryla bir fark yoktur." Oradaki ialar ayaa kalkp Rayyan' susturdular... Bilahare hac mevsiminde Badat'taki ve dier ehirlerdeki ia alimleri bir araya, toplanp, seksen kiilik bir grup oluturarak Medine'ye gittiler, nce Abdullah b. Musa'nn yanna gittiler, fakat aradklarn onda bulamaynca ayrldlar ve mam Cevad (a.s.)'n huzuruna vardlar. mam Cevad (a.s.) onlarn btn sorularn cevaplandrd, onlar da mametin ve ilahi ilmin alameti olan bu cevaplar duyunca ok sevindiler.[13]

kinci bir defa ialar muhtelif blgelerden gelip mam'n yannda toplandlar ve burada da ok eitli konular hakknda mam'a sorular sordular ve mam da onlarn btn sorularn cevaplandrd. mam bu srada on yandayd.[14] Bu rakamda biraz mbalaa yaplm olmas da muhtemeldir fakat rivayetten anlalan unlardr:

a - ialar mam'n ilmi vesilesiyle onun imametini kabul etmekte srar ediyorlard.

b - mam'n ya kkt, ama imameti Allah tarafndan olduu iin ialarn ilmi ve fkhi sorularn gzel bir ekilde cevaplandrd.

eyh Mfid -mam Rza (a.s.)'n ehadetinden sonra baz ialarn mam Cevad (a.s.)'n imametini inkar edip Vakifiye inancna eilmelerine ve bir ksmnn da Ahmed b. Musa'nn imam olduuna inandklarna deinerek- ialarn byk bir ounluunun kbul ettii mam Cevad (a.s.)'n imameti zerinde tekidle durup, onun isbat iin de akli delile ilaveten Hz. sa (a.s.) hakknda nazil olan ayetlere istidlal ediyor. Ayn ekilde Resulullah (s.a.a.)'in mam Ali (a.s.)' bul ana ermeden slam'a davet etmesine de deiniyor, halbuki O'nun yandaki baka ocuklara byle bir davette bulunmamtr. eyh Mfid'in, grnn sahih olduuna dair getirdii baka bir ahid de Peygamber'in Hasan ve Hseyn'i, ocuk olduklar halde mbahale olayna kalmasdr.[15]

mamet meselesinde nemli olan ey bir nceki mam'n, sonraki mam'n imameti hakknda nassnn olmasdr, ki eyh Mfid de mam Rza (as.)'n, mam Cevad (a.s.)'n imameti hakkndaki nass mam Rza (a.s.)'n yakn ve byk ashabnn bazlarndan naklederek o nassn rivayetilerini yle sralyor:

Ali b. Cafer b. Muhammed es-Sadk (a.s.)

Safvan b. Yahya

Muammer b. Hallad

Hseyn b. Bear

bn-i Kyama el-Vasti

Hasan b. Cahm

Ebu Yahya es-San'ni

el-Hayrati

Yahya b. Habib b. ez-Ziyat ve dier bir ok kiiler.[16]

eyh Mfid bu ahslarn bazsnn rivayetini "rad" kitabnda zikretmitir ve stad Atarudi ise hemen hemen onlarn hepsini Msned'l mam'il Cevad kitabnda bir araya toplamtr'[17] Allame Meclisi de Bihar'l Envar kitabnda O hazretin imameti hakkndaki naslar zikretmek amacyla zel bir fasl amtr.[18]

u rivayetlerden iyice anlalmaktadr ki mam Rza (a.s.) defalarca ve karlat eitli mnasebetlerde, olunun imametini hatrlatm ve kendi byk ashabn da olaydan haberdar etmitir. Hakikatte mam Rza (a.s.)'n ou ashabnn o mam'n buyruklarna dayanarak mam Cevad (a.s.)'n imametinde srar etmelerinin kendisi mam Cevad (a.s.)'n imametinin hakkaniyetini en iyi bir ekilde ispatlamaktadr. nk iann bykleri, fakihleri ve hadisileri, imamlarn imametini kabul ederken byk bir titizlik gsteriyor ve nceden de deindiimiz gibi nassn olmasyla birlikte farkl ilmi sorular sorduktan sonra onlarn imametini kabul ediyorlard.

MAM CEVAD (a.s.)'IN HAYATI

mam Cevad (a.s.)'n yaam tarihi hakknda geni bir bilgiye sahip deiliz. nk halifeler, muhaliflerinin faaliyetlerinden emand olmak ve korunmak iin siyasi kstlamalar getirerek daima masum imamlar hakkndaki haberlerin yaylmasna engel oluyorlard, buna ek olarak da mam Cevad (a.s.)'n mr de fazla srmediinden onunla ilgili gz doldurucu haber ve bilgiler elde edilemez.

unu biliyoruz ki mam Rza (a.s.) Tus'a gtrldnde ailesinden hibir kimseyi beraberinde gtrmedi ve Tus'da yalnz olarak yaad. Ancak mam Rza (a.s.) Tus'da olduu sre zarfnda mam Cevad (a.s.)'n, babasyla grmek amacyla buraya gelip gelmedii hususunda, sadece bn-i Funduk "Beyhak Tarihi"nde O hazretin 202 ylnda Tus'a geldiini ve babasyla mlakat ettiini yazmtr. bn-i Funduk'un bu husustaki yazsnn metni yledir:

"Lakab Takiy olan Muhammed b. Ali b. Musa er'Rza (a.s.) 202 ylnda -Damegan yolu o zaman yrnecek bir yol olmadndan ve yenilikte yrnr hale getirildiinden- Tabes Mesina yolunu seerek denizden geti ve Beyhak blgesine geldi, etmed kynde indi ve oradan da babas Ali b. Musa er'Rza (a.s.)n ziyaretine gitti."[19]

Bu haber dier kaynaklarda mevcut deildir Ve mam Rza (a.s.)'n ehadetiyle ilgili rivayetlerden, mam ehid olduunda mam Cevad (a.s.)'n Medine'de bulunduu ve sadece babasna gusul etmek ve namazn klmak iin Tus'a geldii anlalmaktadr. Fakat bundan nce bir defa Tus'a gitmi olmas da muhtemeldir. Mezkur rivayete dikkat edildiinde bn-i Funduk'un, bu rivayeti Hakim-i Niaburi'nin Niabur tarihinden alm olduu ihtimali akla gelmektedir. mam Rza (a.s.)'n ahadetinden sonra 204 ylnda Memun Badat'a dndnde mam'dan taraf rahata kavumutu ancak, unu da biliyordu ki, ialar mam Rza (a.s.)'dan sonra mam Cevad (a.s.)'in imametini kabul edecekler, bylece de tehlike yine mevcut olacak ve olduu gibi yerinde kalacakt. O mam Kazm (a.s.)' babas tarafndan kontrol etme -ki O'nu Badat'a getirip zindana atmt- siyasetini unutmam ve bu siyasetten ilham alarak, ayn eyi mam Rza (a.s.) hakknda da uygulad ancak, bu defa yle bir aldatmaca plan yapt ki zahirde zindan meselesi yoktu ve hatta mam'a ilgi duyduunu ve O'nu sevdiini bakalarna gstermeye alt. Ve imdi de mam Cevad (a.s.)' kontrol etme sras gelmiti. yle ki; Memun kendi kzn mam Cevad (a.s.) ile evlendirecek, O'nu kendine damat edecek ve bylelikle mam' gzaltnda tutacak ve hedefine ulam olacakt. Neticede Memun bir taraftan mam' kontrol etmi olacak ve baka bir taraftan da ialarn geli gidilerini O, hazretle olan ilikilerini kontrol edecekti. Bu yzden de baz rivayetlere gre Memun Badat'a geldikten -ihtimalen 204 ylnda- hemen sonra mam' Medine'den Badat'a ard.[20]

Ayriyeten Memun, halk tarafndan mam Rza (a.s.)' ehid etmekle sulanyordu ve imdi bu ithamdan kurtulabilmek iin O'nun olu mam Cevad (a.s.)'a byle davranmak zorundayd. una da dikkat etmeliyiz ki, baz rivayetlere gre Memun, veliahtl mam Rza (a.s.)'a braktnda kz mm'l Fazl' da mam Cevad (a.s.)'la evlendirmi veya sz kesmiti. Taberi ve bn-i Kesir'in yazdna gre Mamun'un kz mm Habib 202 ylnda mam Rza (a.s.) ile evlendiinde Memun'un dier kz mm'l FazI da mam Cevad (a.s.) ile evlendi'.[21] Bu konunun kendisi "Beyhak Tarihi" yazarnn, "mam Gevad (a.s.) babasn grmek iin 202 ylnda Tus'a gelmitir" szn dorulayan bir ahid ve karinedir belki de.

eyh Mfid'in, Rayyan b. Sabib'den naklettii rivayetten anlalan udur:

Memun, kz mm'l Fazl' mam Cevad (a.s.)'la evlendirmeye karar verince Abbasiler bu karara tepki gsterdiler. nk Memun'dan sonra hilafetin artk Ali (a.s.) hanedanna dneceinden korkuyorlard. Onlar mam Rza (a.s.) hakknda da ayn tepkiyi daha kat bir ekilde gstermilerdi'.[22] Fakat stteki iki rivayetten de anlald gibi onlar bu muhalefetlerini baka bir ekilde dile getirip yle dediler: "Allah'n dini hakknda herhangi bir bilgisi olmayan, helali haram tanmayan ve farz snnetten ayramayan bir ocukla m kzn evlendiriyorsun?" Memun bu muhalefet karsnda onlarn hata eniklerini kendilerine anlatabilmek iin ilmi bir toplant dzenleyerek mam Cevad (a.s.)', ehli snnetin o dnemdeki en byk alim ve fakihi dan Yahya b. Aksem'le ilmi tartmaya davet etti.[23] mm'l FazI mam Cevad (a.s.)'la evlendiinde, o sralarda mam'a "sabiy" deniliyordu. Ancak konumuzla ilgili byle bir tefsire istidlal etmek salam bir istidlal olamaz.

bn-i Tayfur, bn-i Kesir ve dier baz alimlerden nakledilen rivayete, zahiren itimad edilebilir. Memun 215 ylnda Tik-rit'e geldiinde mam Cevad (a.s.) da Medine'den Badat'a gelmiti. mam, Memun'la grmek iin Tikrit'e gitti ve orada da mml FazI ile evlendi. Daha sonra hac mevsimi gelinceye kadar mam Cevad (a.s.) Badat'ta Dicle'nin yannda bina edilen Ahmed b. Yusuf'un evinde kald ve hac mevsimi "gelince da ailesiyle birlikte hac merasimini yerine getirmek iin Mekke'ye gitti ve oradan da Medine'ye dnp orada kald'.[24]

Bu rivayete gre mam Cevad (a.s.) sadece bu sre zarfnda Badat'ta kalmtr, ancak mellif, mam'n deiik zamanlarda Badat'ta kalm olabileceini reddetmemektedir. Bu hususta irbili'den nakledilen bir baka rivayet de yledir: Memun Badat'a geldiinde, mam Cevad (a.s.)'dan da bu ehre gelmesini istiyor. Memun bir gn, mam'n Badat'ta kendi yandaki ocuklarla oynadn grd. Memun'un yaklatn gren ocuklar onun yolundan ekilerek katlar ama mam bir kenarda, hareketsiz ve kendine has bir azamet ve skunetle durdu. Memun da bu durumu grnce ard ve "Neden sen de dierleri gibi kamadn?" dedi. imam "Ben herhangi bir hata ilemedim ki onun cezasn grmekten korkup kaaym, ayrca yol sizin geiinizi engelliyeceim kadar da dar deil." dedi. Memun "Siz kimsiniz?" diye sordu. mam "Ben Muhammed b. Ali b. Musa er-Rza'ym..." dedi.

Bu rivayetin peinde baka szler de zikredilmitir ve onlar da baz tahkikilerin eletirisine maruz kalmtr. Deerli stadmz Allame Seyyid Cafer Murtaza o szleri dorulamak ve teyid etmek iin ok almtr.[25] Ama onun metninde baz konulara deinmitir ki onu kabul etmek sakncaldr. nk bu rivayetin sahih olduunu kabul edersek, Memun'un 204 ylnda Badat'a gelip hemen sonra veya ksa bir sre sonra mam Cevad (a.s.)' Badat'a ardn da kabul etmeliyiz ama eer ondan sarf nazar edersek yle demeliyiz: mam 215 ylnda Badat'a bir defa geldikten sonra, Mutasm O hazreti 220 ylnda Badat'a arncaya kadar mam Medine'de yayormu. nk 215 ve 220 yllan arasnda mam'n Badat'a geldiine dair bir hadis imdilik elimizde mevcut deildir, bilakis mam'n Medine'de dolat ve halkn O hazrete ihtiram gsterdii hususunda baz rivayetlerde az da olsa bir takm bilgiler mevcuttur.[26]

mam Cevad (a.s.)'n 220 ylnda Halife Mutasm tarafndan Badat'a arlmas, hem de hkmetinin ilk ylnda byle bir ii yapmas meselesinin siyasi boyutlarla ilgisiz olduu sylenemez, zellikle de mam'n Badat'a geldii yl 25 yanda dnyadan gtn gz nnde bulundurduumuzda meselenin siyasi boyutunun olduu kanlmaz olur. Abbasilerin Ali (a.s.) evlatlaryla, bilhassa ok sayda bir topluluun o zaman kendisine baland ve itaat ettii ialarn imam'yla olan dmanl, O hazretin Badat'a arlmas ve arld yl da Badat'ta vefat etmesi, O hazretin Abbasi halifesi (Mutasm) tarafndan ehid edildiini gsteren ahitlerdir ve bunlar da inkar edilemez gereklerdir.

Merhum eyh Mfid, mam Cevad (a.s.)'n zehirletilmesi ve ehid edilmesiyle ilgili rivayetlere deinerek O hazretin kendi eceliyle lm olmasnn pheli olduunu duyurmutur.[27] Muhtelif kaynaklarda nakledilen mezkur rivayetlerin[28] yan sra mam'n ehid edildiine aka delalet eden baz ahid ve karineler de mevcuttur. Mstevfi'nin rivayet ettiine gre ia, O hazretin Mutasm tarafndan zehirletilerek ehid edildiine inanmaktadr.[29] Baz ehl-i snnet kaynaklar, mam Cevad (a.s.)'n kendi istei ile Mutasm' grmek iin Badat'a gittiine iaret etmektedir.[30] Halbuki dier kaynaklar Mutasm'n mam Cevad (a.s.)' Badat'a getirtmesi[31] iin bn-i Ziyat' grevlendirdiini yazmaktadr. bn-i Sabba da Mutasm'n O'nu Medine'den getirtmesi" ibaresiyle[32] bunu teyid etmitir.

Mes'udi'nin naklettii rivayete gre, mam Medine'den Badat'a, Mutasm'n yanna geldii zaman mm'l Fazl'n eliyle ehid edilmitir.[33] mm'l FazI bu irkin amelinin mkafat olarak, mam'n ahadetinden sonra halifenin haremine katld.[34] unu unutmamak gerekir ki mm'l FazI mam'la beraber yaad srece ocuk sahibi olmad ve mam da pek de onunla ilgilenmedi. mam genelde cariyelerinden ocuk sahibi oldu.

mm'l FazI bir defasnda, mam'n bir ka cariyesi olduunu babas Memun'a yazarak ikayette bulundu ve Memun da cevaben yle yazd:

Biz helali haram etmek iin seni Ebi Cafer'le evlendirmedik. Bir daha byle ikayetler etme.[35]

Her halkarda mm'l FazI, babasnn lmnden sonra mam' Badat'ta zehirledi. mm'l Fazl'n halifenin haremine alnmas, onun Mutasm'n emriyle bu ii yaptn gstermektedir. Necai'nin rivayetinde ise mam'n, Mutasm'n emriyle onun katiplerinden biri tarafndan zehirletildii zikredil mistir.[36]

MAM CEVAD (a.s.)'IN LM TARTIMALARI

imam Cevad (a.s.) iki ynden ilmi tartmalara ekiliyordu:

a - ialar yann kkln dikkate alarak mam'n bu gibi ilmi mahfillere katlmasn ve O'nun lahi ilmini grmek istiyorlard. Buna gre byle ilmi mahfillerin tertiplenmesi tabii idi.

b - mam'la muasr olan hakimler tarafndan, zellikle de Memun ve Mutasm tarafndan bu gibi mahfillere katlyordu.

ialar, imamlarn ilahi ilme sahip olduunu iddia ettiklerinden dolay halifeler, imamlarn baz sorular karsnda cevapsz kalmalarn salamak amacyla bu gibi ilmi mahfiller tertipliyor ve imamlarn karsna da zamann en mehur alimlerini karyorlard. Halifelerin amac ialarn (Ehl-i beyt imamlar ilahi ilme sahiptirler) inancn sarsmak ve neticede -onlarn imamlara olan itimadlarn yok etmek idi. mam Rza (a.s.)'n siyasi-fikri hayat hakknda bahsettiimizde Memun'un mam'la karlamasn, onun mam hakkndaki tutum ve davranlarn zikretmi ve Memun'un, zahirde hedefinin tam tersini gsterdiini belirtmitik. Ayriyeten Memun ilmi tartmalara zel bir ilgi ve inayet gsteriyordu ve bu yzden de Abbasi halifeleri arasnda ilim sever bir halife olarak mehur olmutur, tarihte.

Bu ilmi tartmalarla ilgili elimizde bulunan en nemli belge, eyh Mfid'in Rayyan b. abib'den[37] naklettii geni ve etrafl bir rivayettir. imdi bu rivayeti sizler iin zetlemek istiyoruz:

Memun mm'l Fazl' mam Cevad (a.s.)'la evlendirmeye karar verince Abbasiler bu karara sert bir ekilde muhalefet ettiler. nk onlar halifenin bu iinin, imam Rza (a.s.) hakkndaki teebbs gibi bir takm istenmedik sonular douracan dnyorlard. Bu yzden de Memun'un yanna gelip hilafetin Beni Abbas'n elinden kabileceini ve bundan dolay da kararndan vazgemesini istediler. Onlar durmadan Beni Abbas ve l-i Ebu Talib arasnda olup biten eski ekimelere deinip dediler: "Ali b. Musa er'Rza'nn yapt eyler yeter." Memun cevab olarak dedi ki: "Sizinle l-i Ebi Talib arasnda olan eylerde asl sulu sizlersiniz. nk eer insafl ve drst davransaydnz, onlarn sizden stn olduklarn grr, anlardnz. Benden nceki halifelerin onlar hakkndaki tavr ve tutumlar akrabalk balarn koparmaktan baka bir ie yaramamtr. Ali b. Musa er'Rza'nn veliahtlii hususunda imdi bile piman olmu deilim.[38]

Ebu Cafer'i (mam Cevad), yann kk olmasyla birlikte sememin asl sebebi O'nun btn ilim ve fazilet sahiplerinden stn olmasdr. Benim imdi anladm eyi sizlerin de ileride anlamazn ve benim onun hakkndaki grmn doru olduunu teyid edeceinizi umarm. Onlar bunun cevabnda yle dediler: "Muhammed b. Ali (mam Cevad) bir ocuktur, ne din hakknda ne de fkh hakknda hi bir bilgisi yoktur, nce onun din hakknda bilgi edinmesi lazm, ondan sonra neyi maslahat grrseniz onu yapn." Memun dedi ki: "Yazklar olsun size! Ben O'nu sizden daha iyi tanyorum. O, ilimleri lednni olan ve ilahi ilhamdan kaynaklanan bir ailedendir. Onun babalar ilim ve edeb hususunda mamuli eitim ve retimlere hi ihtiya duymamlardr. Bu meselenin aydnla kavumas iin istediiniz zaman O'nu deneyebilir, imtihan edebilirsiniz.

Onlar da bununla muvafk olduklarn bildirerek, mamla tartmas iin mehur kad ve fakihlerden olan Yahya b, Aksem'i[39] setiler. Yahya'y da buna raz ettikten sonra, tartma konusu iin zor sorular hazrlamasn ve sorular karsnda mam Cevad (a.s.) cevapsz kald taktirde ise ona nefis eyalar ve servet verecekleri vaadinde bulundular. Bu i iin de bir gn tayin ettiler, o gn Beni Abbas'n hepsi ve hatta Memun'un kendisi bile bu tartmay dinlemek iin toplantda hazr bulundular.

Yahya b. Aksem sorularn sormas iin nce Memuri'dan ve daha sonra da Hz. Cevad (a.s.)'dan izin istedi ve mam hazr olduunu syleyince Yahya sorularn sormaya balad:

hram giyen birinin bir hayvan ldrmesinin hkm nedir?

Bu soruya kar mam baz sorular sordu: Hayvan haremde mi ldrm yoksa onun dnda m? Hayvan ldren ihraml ahs hkm bilmeden mi bunu yapm yoksa bile bile mi? Kastl olarak m ldrm yoksa hatayla m? hram giyen azat mdr kle mi? Bul ana ermi mi ermemi mi? Mekke'ye giderken mi onu ldrm yoksa Mekke'den dnerken mi? ldrlen hayvan ku cinsinden midir yoksa baka bir cinsten mi? Kkmym byk m? hraml ahs bu iinden piman mdr, deil mi? Bu ii gndz m yapm, gece mi? hraml, kii umre halinde miymi yoksa hac halinde mi?

mam Cevad (a.s.) meselenin bu ynlerini dile getirince Yahya heyecana kaplp kendini kaybetti, yenilgiye urad yznn renginin deimesinden apak ortadayd ve herkes de bunun farkna vard. Bu srada Memun bu durumdan memnun oldu ve Abbasiler hitaben yle dedi: "mam Cevad (a.s.) hakkndaki grmn doru olduunu anladnz m imdi?" Daha sonra da kz mm'l Fazl' mamla evlendirdi ve mehriyesini de mam'n annesi Hz. Zehra (a.s.)'n mehriyesi olarak kararlatrd. Orada hazr bulunanlar meclisi terkettikten sonra Memun mam Cevad (a.s.)'dan, Yahya b. Aksem'e sralad sorular kendisinin cevaplamasn istedi. mam sorularn hepsini tek tek cevaplandrd ve Yahya b. Aksem'e yle sordu: Bir kii var ki sabahn ilk saatlerinde bir kadn ona haramdr, gne doup biraz ykselince kadn ona helal oluyor, le vakti yeniden kadn haram oluyor, ikindi vaktinde helal, gn batarken de yeniden o erkee haram oluyor. Yats vakti kadn helal, gece yarsnda yeniden haram oluyor ve gne doarken de helal oluyor. Bu kadnn durumu nedir ve nasl oluyor da durmadan erkee helal ve haram oluyor?

Yahya b. Aksem bu sorunun karsnda aciz kalp mam'n kendisinin cevaplamasn istiyor. mam yle cevaplyor: O kadn baka birinin cariyesidir ve bu yzden de o erkee haramdr, gne dounca gidip cariyenin sahibinden onu alyor ve bylece de helal oluyor, le vakti gelince ald cariyeyi azad brakyor ve bunun iin de yeniden ona haram oluyor. kindi vakti, azat ettii cariyeyle evlendii iin helal oluyor. Gn batarken de zihar ediyor, neticede yine kendisine haram oluyor, yats vakti gelince zihar keffareti vermekle o kadn yeniden kendisine helal oluyor. Gece yars olunca kadn boad iin kadn haram oluyor ve sabahleyin de kadna dnmekle yeniden kadn ona helal oluyor.

Memun bir kez daha mam'n ilmi karsnda aknln gizleyemiyor ve diyor ki: "Yan kkl bu hanedann aklnn kemaline engel olamaz."[40]

mam'n mm'l Fazl ile resmi olarak evlendii zaman, 215 yl olduu taktirde, mam bu tartmay yapt vakit yirmi yanda olmaldr, nceden deindiimiz szleri nazara aldmzda ve bu rivayetin devamndaki blm, "mam nikah merasiminden sonra mm'l Fazl' kendi beraberinde Medine'ye gtrd." gz nnde bulundurduumuzda bu tartmann 215 ylnda vuku bulduu ortaya kar.

Mutasm'n huzurunda da bir meclis tertiplendi ve tartma konusu ortaya kt ve mam'n ilmi stnl ispatlannca bu mesele O hazretin ehid edilmesiyle sonuland. ii mfessiri olan Ayai, Zerkan'dan yle rivayet eder: Bir gn arkadam bn-i Ebi Davut, Mutasm'n yanndan dnerken ok zgn idi ve Ebu Cafer Cevad (a.s.)'dan ok ikayet ediyordu. zntsnn sebebini sorunca yle dedi: Mutasm'n meclisine, hrszlk ettiini itiraf eden birini getirdiler ve o adam hakknda hadd uygulanacakt. Bu arada fakihler adamn elinin nereden kesilecei hakknda tartmaya baladlar. Ben dedim ki, "Bilee kadar olan ksma el denmektedir; o halde onun eli bilekten kesilmelidir." ve bakalar da benimle muvafk oldular. Bazlar da elin dirsekten kesilmesi gerektiini sylediler. Mutasm da bu hususta Ebu Cafer'in grn sordu. O da nce cevap vermekten kand, ancak halife srar edince yle buyurdu: "Secde yerleri Allah'ndr ve Allah'a ait olan eyler de kesilemez." (Cin -18).

Mutasm da O'nun grn kabul edince ben o kadar utandm ki, lmeyi bile arzu ettim. Olaydan birka gn sonra Mutasm'n yanna gidip, bir gen ocuun grn fakihlerin grnden stn tuttuundan dolay onu knadm ve bunun douraca kt sonular dile getirdim. Memun, szlerimin etkisinde kalarak katiplerinden birine, mam Cevad (a.s.)' evine davet edip zehirlemesini emretti ve o da Mutasm'n emrini yerine getirdi[41]

 

 

HALFELERN FAZLETLERYLE LGL TARTIMALAR:

 

htimalen Yahya b. Aksem'in mam Cevad (a.s.)la tartt, baka bir mecliste, Yahya halifeler hakknda baz sorular sordu, imam'a. nce u rivayeti nakletti:

Cebrail Allah ve Resul' tarafndan yle dedi: Ben Ebu Bekr'den razym, onun da benden raz olup olmadn sor. mam, ounluu ehl-i snnet alimlerinin oluturduu o mecliste yle buyurdu: Ben Ebu Bekr'in faziletini inkar etmiyorum, fakat bu rivayeti nakleden kimse, btn hadis alimlerinin sahih olarak kabul ettii u hadise dikkat etmelidir. Resulullah (s.a.a.) veda haccnda yle buyurdu: Uydurma hadisler ve yalan yere bana isnad edilen hadisler oalmtr ve bundan sonra daha da oalacaktr, yalan yere bana hadis isnad edenlerin yeri atele dolacaktr. Sizlere benden bir hadis nakledildiinde onu Allah'n kitab ve benim snnetimle karlatrn, onlarla uyum salarsa onu kabul edin ve badamad taktirde ise bir kenara atn. imdi senin naklettiin hadis Allah'n kitabyla uyum salamyor. nk Allah Kur'an'da buyuruyor ki:

"And olsun, insan biz yarattk ve nefsinin ona ne vesveseler vermekte olduunu biliriz. Biz ona ahdamarndan daha yaknz." (Kaf -16)

Allah, Ebu Bekr'in raz olup olmadn bilmiyor muydu ki ondan sormaya gerek gryor? Bu, aklen imkanszdr.

Bu rivayet, mam'n nasl kendine has bir dirayetle o rivayete baktn ve onu Kur'an'la karlatrdn ve daha sonra reddettiini iyice gstermektedir. Buna benzer bir metodu mam Rza (a.s.)'n da uyguladn sylemitik. mam Rza (a.s.) resmen buyurdu ki: "Allah'n kitabyla muhalif olan bir hadisi biz kabul etmeyiz."[42]

Bundan sonra Yahya "Yeryznde Ebu Bekir ve mer'in misali, gkyzndeki Cebrail ve Mikail'inki gibidir" rivayeti hakknda sordu. mam (a.s.) cevab olarak yle buyurdu: Bu rivayetin ierii doru deildir. nk Cebrail ve Mikail daima Allah'a kulluk etmi ve bir an bile gnah ilememi, isyan etmemilerdir, halbuki Ebu Bekir ve mer slam'a girmeden nce yllarca irk halinde, mrik olarak yaamlardr. Yahya, daha sonra da "Ebu Bekir ve mer cennet ehlinin yallarnn seyyid ve serveridirler." rivayeti hakknda sordu. mam "Cennette genlerden baka kimse olmayacak ki onlar da yallarn server ve efendisi olsun." buyurdu.

Yahya "phesiz ki, mer b. Hattab cennet ehlinin nur ve eradr." rivayeti hakknda sordu. mam buyurdu ki: "Allah'n mukarreb melekleri, Adem, Muhammed (s.a.a.) ve dier btn peygamberler cennette olacaklardr. Cenneti aydnlatmak iin onlarn nuru yeterli gelmeyecek mi ki bir de ikinci halifenin nuruna ihtiya duyulsun?"

Yahya "phesiz ki huzur ve skunet mer'in diliyle konuur." hadisi hakknda sordu. mam buyurdu: mer'in faziletini inkar etmek istemem ama Ebu Bekir ondan daha faziletli, daha stn olduu halde minberde diyordu ki: Benim de bir eytanm vardr ki beni yoldan kartmak ister. Yoldan ktmda siz beni dorultun."

Yahya "Peygamberin buyurduu 'Eer ben peygamberlie seilmeseydim muhakkak ki mer seilecekti' bu hadis hakknda ne diyorsunuz." dedi. mam buyurdu: "Allah'n kitab daha sadk ve daha dorudur. Kur'an buyuruyor ki 'Hani biz peygamberlerden kesin szlerini almtk; senden, Nuh'tan...' (Ahzab-7). Allah peygamberlerden risaletlerini doru bir ekilde yerine getireceklerine dair onlardan kesin sz almtr ve onlar da bir lahza bile O'na irk komamlardr, o halde ahidlerinin aksine nasl amel edebilir ve mrnn bir blmn Allah'a irk komakla geiren birini nasl peygamberlie seebilirler? Ayrca sizin rivayetiniz, Resulullah (s.a.a.)'den nakledilen "Adem ruh ile cesed arasndayken ben peygamberlie seildim" sahih hadisle elimektedir."

Yakup dedi ki, Resulullah (s.a.a.)'in yle buyurduu nakledilmitir:

"Vahyin kesildii her zaman, onun Hattab'n oluna indiini zannederdim."

mam buyurdu: "Peygamberlerin bir an bile risaletlerinde ek ve pheye kaplmalar caiz deildir. Ayriyeten Allah buyuruyor ki:

"Allah, meleklerden eliler seer ve insanlardan da." (Hac-75)

Nbvvetin, Allah'n setii peygamberden, bir sre kendisine irk koan birine intikal etmesi nasl mmkn olur?

Yahya dedi ki, peygamber'den yle nakledilmitir: "Eer azap inerse mer'den baka kimse kurtulamaz."

mam buyurdu: Bu rivayet Kur'an'la elitiinden dolay herhangi bir hcciyet ve itibar yoktur.[43] nk Kur'an buyuruyor ki:

"Oysa sen ilerinde bulunduun srece, Allah onlar azablandracak deildir. Ve onlar, balanma dilemektelerken de, Allah onlar azablandracak deildir." (Enfal - 33).

MAM CEVAD (a.s.)'IN LM MRASI

 

Genelde bir mam dnyadan gtkten sonra, ortaya kan bir takm zorluklardan dolay ialarn bir sonraki mamla irtibat bir sre ok kstl oluyordu ve hatta O hazretin dier ehirlerdeki vekilleri bile mam'la irtibat kurmak iin birtakm zorluklarla karlayorlard. mam Cevad (a.s.)'n imametinin balangcnda O hazretin yann kk olmas da dier sorunlara eklenmi bir sorun halindeydi. ialarn bu husustaki ek ve pheleri bertaraf oluncaya kadar bir sre daha geti. Bir baka nasda, mam'n on yana kadar imametini gizil tuttuu belirtilmitir.[44] Bunun kendisi de, mam'la ialar arasnda irtibat kurmann bir takm zorluklar olduunu gsteren sebeplerden bir bakasdr. Hakimlerin kendisi de bu hususta birtakm nlemler alm ve basklar yaratmlard ve bu da irtibat byk bir derecede zorlatrmt ve neticede ialar zgr bir ekilde mamlaryla gremiyorlard. ialarn yapabilecei tek ey ve tek irtibat yolu imam'a mektup yazmak ve mektuplarnn cevabn almakt. Bu yzden mam Cevad (a.s.)'n dneminden bu yana ve hatta mam Rza (a.s.)'n zamannda bile mamlar mektuplama yoluyla ialaryla irtibat salayabiliyorlard.

Ayriyeten mam'n ksa bir sre olan 25 sene zarfnda dnyadan gmesi ialarla ilikisinin istenen bir dzeye gelmemesine sebep oldu. Ama ayn zamanda mam'n ashabnn veya ashabnn kitaplarnda eitli islami konularla ilgili O hazretten naklettikleri hadisler iki yz yirminin zerindedir ve haliyle o gnn siyasi koullar altnda mam'n, ashabnn mektuplarna cevaben yazm olduu nice mektuplar imdi elimizde mevcut deildir. mam Cevad (a.s.)'dan nakledilen hadisleri takriben 120 kii nakletmitik.[45] eyh Tusi, mam Cevad (a.s.)'dan hadis rivayet edenlerden 113 kiinin adn saymtr.

mam Cevad (a.s.)'dan nakledilen bu kadar hadisten, o hazretin ilmi ycelii, fkhi, tefsiri ve akidevi konular hakkndaki ihatas ve de dua ve mnacat hususundaki azameti iyice anlalmaktadr. mam'n geride brakt az ama z cmleleri arasnda yle cmlelere rastlanmaktadr ki, mam'n ahlaki kemalatn gzler nne sergilemektedir.

mam'dan rivayet edilen ksa cmlelerin bazsn bn-i Sabba- Maliki "Fusul-ul Muhimme" kitabnda nakletmitir, onun yan sra bu szler "Tuhaf'ul Ukl" ve dier hadis kaynaklarnda sk sk gze arpmaktadr. mam'n fkhi rivayetlerinin byk bir blmn O hazretin, eitli blgelerdeki ashabnn kendisine yazm olduu mektuplarn cevabnda aramak gerek.

MAM'IN BATIL FIRKALARA KARI TUTUMU:

imam Cevad (a.s.) kendi dnemindeki frkalarn ialara kar aldklar tavr ve tutumu ialara izah ediyordu. O frkalardan biri Allah'n cisim olduuna inanan Mcessime frkasyd. mam onlar hakknda ialara yle buyuruyordu: "Allah'n cisim olduuna inanan birine balanarak namaz klamaz ve ona zekat veremezsiniz.[46]

imam Cevad (a.s.)'n dnemindeki o frkalardan biri de Vakfiyye idi. Onlar da ialar karsnda bir engel tekil etmiti. Bunlar, nceden de belirtiimiz gibi, mam Kzm (a.s.) ehadetinden sonra O hazrette baki kalp olu Ali b. Musa (a.s.)'n imametini kabul etmediler. Vakifiyye'den olan birine balanp namaz klma hususunda mam'a sorulunca mam, ialar byle bir eyi yapmaktan nehyetti.[47]

Zeydiye de iadan ayrlan bir frka idi. mam Sadk (a.s.)'n hayatyla ilgili blmde, Zeydiye hakknda ve Sadk mamlarn onlara kar tutumlar hakknda bahsetmitik. Bir takm zel durumlarda Zeydiye'nin mamiye'ye olan dmanl ve onlarn hidayet imamlar hakkndaki kt davran ve dnceleri, mamlarn onlara kar sert bir tavr almalarna sebep oldu. mam Cevad (a.s.)'dan nakledilen.bir rivayette Vakifiyye ve Zeydiye'nin "O gn yzler eilirler, alp abalarlar, zahmete girip yorulurlar." (Gaiye: 2-3) ayetinin msdaklarndan olduu ve bu yzden de Nasibi'lerle ayn srada tutulduu grlmektedir.[48]

Gulat da, iarm adnn ktye kmasnda byk bir rol oynad iin mamlar tarafndan dlanm ve mamlarn hmna uramlard. Bunlarn baz durumlarda ialar iin ortaya kardklar tehlike ok ciddi boyutlar kazanyordu. nk bunlar ia imamlar adna baz rivayetler uydurarak, imamlarn izinden giden ialar saptrmaya alyorlard.

mam Cevad (a.s.), Gulat'n byklerinden plan Eb'ul Hattab hakknda yle buyurdu: "Allah lanet etsin Eb'ul Hattab'a, onun ashabna ve onlar hakknda lanet etmekte tereddt eden kimselere."[49]

Daha sonra mam, Ebu Gamr, Cafer b. Vakid ve Haim b. Ebi Haim'e iaret ederek onlarn halktan faydalanmak iin mamlardan yararlandklarn ve ilim rendiklerini hatrlattktan sonra onlar da Eb'ul Hattab'la ayn kefeye koydu ve htt bir rivayette shak Anbari'ye yle buyurdu: "-Kendilerini mamlarn szcs diye tantan- Gulattan olan Ebu Semhari ve bn-i Eb'iz Zerka adndaki iki kii her ne pahasna olursa olsun ldrlmelidirter." shak imam'n emrini yerine getirmek iin alyordu, fakat onlar mam'n bu emrinden haberdar olunca shak'tan gizlenmeye altlar, ona grnmediler. mam'n byle bir karar vermesinin sebebi, onlarn ialar munharif etmede ok hassas bir rol oynamalar idi. [50]

MAM CEVAD (a.s.)'IN ASHABI

 

mam Cevad (a.s.)'m ashabnn byk bir blmn O hazretin deerli babas mam Rza (a.s.)'n ashab ve onlarn oullar tekil etmiti. Onlarn bir grubu mamlarn hadislerini ieren deerli telifler geride brakmlardr.

Hz. Abdl Azim Haseni, mam Cevad (a.s.)'n ashabndan biri olup O hazretten fazla miktarda hadis nakletmitir. Hz. Abdl Azim Haseni Rey'e yerleerek Ehl-i beyt (a.s.) hadislerini yaymaya balad. Hz. Abdl Azim'in faaliyetleri sayesinde Rey ehrindeki ialar oald ve iilik de yaylmaya balad[51]

mam Cevad (a.s.)'n ashabndan biri de, Ebu Haim diye mehur olan Davud b. Kasm'dr. O da mam'dan byk bir miktarda hadis nakletmi olup, mam'n en sekin ashabndan biriydi. Ebu Haim, Cafer b. Ebi Talib soyundan idi, o hazret rical kitaplarnda methedilmi ve iyilikle anlmtr.

Ali b. Mehziyar da mam Cevad (a.s.)'n ashabndan biri olup, ialar tarafndan tannm ve deerli bir ahsiyettir. Necai'nin yazdna gre o hem mam Rza (a.s.) ve hem de mam Cevad (a.s.)'dan rivayet nakletmitir. Ali b. Mehziyar mam Cevad (a.s.)'n en yakn dostlarndan biri idi, mam ona ihtiraml davranmada, ikramda bulunmada zel bir inayet gsteriyordu.[52] Onun mam Cevad (a.s.)'dan naklettii rivayetler nisbeten daha fazladr.[53] Necain'in yazdna gre bn-i Mehziyar, Fatehi mezhebine mensup olan Ali b. Esbat ile birtakm tartmalara girimi ve eitli konular hakknda tartmtr ve nitekim tartma konularn mam Cevad (a.s.)'n yanna getirmiler ve bu da Ali b. Esbat'n, batl inancndan dnmesiyle son bulmutur.

Hayran'l Hadim, mam Cevad (a.s.)'n vekillerinden biriydi ve Kei de onu kitabnda zikretmitir.[54]

brahim b. Muhammed-i Hamdani de mam Cevad (a.s.)'n vekillerinden bir bakasdr. O da mam'dan baz rivayetler nakletmitir.[55]

Anmet b. Muhammed b. Ebi Nasr el-Bazenti de mam Cevad (a.s.)'n ashabndan biri olup zerinde icma edilen ashaptan biridir. Ayn zamanda o, mam Rza ve mam Cevad (a.s.)'n en yakn, en has ialarndan idi. Btn rical alimleri onu methetmitir. Bazenti 221 ylnda dnyadan gmtr. bn-i Nadim onu ve mam Rza (a.s.)'n hadislerini ieren onun kitabn zikretmi ve "el-Cami" ve "el-Mesail" kitaplarnn da onun eserlerinden olduunu sylemitir.[56]

RAN ALARININ MAM CEVAD (a.s.)'LA RTBATI

slam lkesinin her yerinde mami ialar yaamaktayd. Onlarn byk bir blm Badat, Medain, Sevad- Irak'da,[57] bir grubu da ran'da ve o gnn dier blgelerinde yaamaktayd. Bunlar (a.s.) hazretin vekilleriyle irtibat kurmann yan sra hac mevsiminde de Medine'de imam'n kendisiyle gryorlard. Usul-u Kafi'de nakledilen bir rivayetten anlalyor ki, man Cevad (a.s.)'n ialarndan bir grubu da Msr'a yerlemi ve orada yayordu. Bu rivayette Ali b. Es-bat yle diyor: "Msr'daki ashablarmza mam' dakik olarak vasfedebilmem iin mam'n boyuna dikkatle bakyordum.[58] Baka bir rivayette de Horasan ialarndan birinin mam Cevad (a.s.)'n huzuruna geldii zikredilmitir.[59] Hrr b. Osman-i Hamdani'den nakledilen rivayette ise Rey ehrinin ialarndan bir grubunun mam Cevad (a.s.)'m huzuruna geldii belirtilmitir.[60] Bildiimiz kadaryla Rey ehrinde daima ialar yaam ve zamann gemesiyle de saylar artmtr.[61] Kum kenti de iann en nemli merkezlerinden biri olmutu. mam Cevad (a.s.)'n dneminde Kum'daki ialar o hazretle yakn temaslar kurmulard. eyh-l Kumiyyin Ah-med b. Muhammed b. sa, mam Rza (a.s.)'n, ondan sonra mam Cevad (a.s.)'n ve ondan sonra da mam Hadi (a.s.)'n ashaplar arasnda yer alm ve hatta mam Hasan Askeri (a.s.)'n huzurunu da terk etmitir. O, hadis zerine bir ok teliflerde bulunmutur.[62] Salih b. Muhammed b. Sahi,

mam Cevad (a.s.)'in ashabndan bir dieri idi. mam (a.s.) onu Kum ehrinde vakf ileriyle sorumlu tayin etmiti.[63]

Baka bir rivayette yle denmitir: Best ve Secistan ahalisinden biri hac mevsiminde mam'n huzuruna gelip yle dedi: "Bizim valimiz Ehl-i beyti sevenlerden ve size ilgi duyanlardan biridir. Benim de divana borcum var, bu hususta ona bir mektup yazn, beni zor durumda brakmasn." mam "Onu tanmyorum." buyurdu. Dedim ki: "O siz Ehl-i beyti sevenlerdendir". mam bir kat alarak yle yazd: "Bu mektubu getiren ahs mbarek bir inanc senden nakletti. Yaptn her iyi amel kendine aittir, o halde kardelerine iyilik et ve unu da bil ki, Allah o amellerini tek tek ve amellerinin her zerresini senden soracaktr." Mektubu mam'dan aldm, fakat Secistan'a varmadan nce Hseyn b. Abdullah-i Niaburi (Vali) bu haberi duyup ehrin on kilometre dnda beni karlamaya gelmiti. Hazretin mektubunu ona verdim, mektubu alp pt ve gznn zerine koydu ve "Hacetin nedir?" dedi. "Hkmete borcum var." dedim. Hseyn b. Abdullah onun maliyat borcunun ve vali olduu srece ondan maliyat alnmamasn emretti. Daha sonra yaantm ve geimim hakknda sordu ve daha sonra da adamlarna benim iin belirli bir gelir balamalarn emretti.[64]

Ali b. Mehziyar da mam Cevad (a:s.)'n ashabndan biridir. Ali b. Mehziyar aslen nasrani idi ve mslman olduktan sonra mam Rza (a.s.)'n en yakn ashabndan ve ondan sonra da mam Cevad (a.s.)'n ashabndan oldu. O Hindvan adndaki bir Fars ky ahalisindendi ancak sonralar Ahvaz'a yerleti.[65]

ia imamlar ile ialar arasndaki mevcut ilikiler hakknda dakik bir inceleme yapldnda, bu ilikilerin mam Rza (a.s.)'n zamanndan itibaren daha da gelitirildii anlalmaktadr. Bu da bir anlamda bu mamlar zamannda, o blgedeki ialarn arttn gsterir. mam Rza (a.s.)'n Horasan'a gelmesi ve mamlarn ran'n muhtelif yerlerinde vekillerinin olmas sayesinde bu irtibat gelimitir. mam Bakr (a.s.)'n zamanndan bu yana, mamlarn ashabnn Ehl-i beyt hadislerini ieren kitaplar telif etmeleri, gn getike mamlarn ve ialarnn kltrel ve fikirsel faaliyetlere nem verdiklerini gstermektedir. Ve bunun da ia fkh ve itikadlarnn bu blgelerde yaylmasnda byk pay vardr. Ashabn takiyyeden dolay gizli tutulan kitaplarndan rivayet nakletmek hususunda mam Cevad (a.s.)'dan sorulduunda mam yle buyurdu: "Onlardan rivayet nakledin, nk onlarn tm hak ve sahihtir".[66] Bylece ialar babalarnn eserlerini yaynlamak ve ihya etmekle temel olan eye yani ia fkhna g kazandrdlar. Ayriyeten onlar, munharifler tarafndan bir kenara atlan ia fkhnn msellematn yaymak iin onlara amel etmekle vazifelendirildiler. Bir hacmin en faziletli amellerinden saylan temett hacc onlardan biriydi.[67]



[1] Ravzet'l Vaizin, s: 208.

 

[2] Kef'l Gumme, c: 2, s: 243. Bu husustaki aka grleri renmek iin baknz: Msned'l imam'il Cevad, s: 11-15.

 

[3] "Navbe" Msr'n gneyindeki geni araziye denmektedir.

 

[4] Usul-u Kaf, c: 1, s: 492. Tahzib, c: 6, s: 90.

 

[5] Frak' ia, s: 91.

 

[6] Delail'l mamet, s: 204.

 

[7] Uyn'l Mucizat, s: 119.

 

[8] Ravzet'l Vaizin, s: 203.

 

[9]Menakib (bn-i ehr Aub), c: 2, s: 429. Msned'l imam'il Cevad, s: 29-30 ve 222.

 

[10] Frak' ia, s: 88. el-Makalat vel-Frak, s: 95.

 

[11] Usul'uKafi, c: 1,s:383.

 

[12] Frak' ia, s: 88. el-Makalat vel-Frak, s: 94- 95

[13] Bihar'ul Envar, c: 50, s: 99-100 (Uyun'ul Mcizat'n nakline gre s: 119). Baknz: isbat'l Vasiyyet, s: 213.

 

[14] Usl'u Kafi, c: 1,s: 314.

 

[15] el-Fusul'ul Muhtare, s: 256-257.

 

[16] rad (eyh Mfid), s: 317. A'lm'l Vera, s: 330.

 

[17] Msned'l mam'il Cevad, s: 250-333. Biz bu mecmuamzda stadn bu yazlarndan byk bir lde yararlanm ve bu belgelerin tanzimindeki stadn faaliyetini en deerli kltrel hizmetlerden bilmekteyiz.

 

[18] Bihar-l Envar, c: 50, s: 18, 36.

 

[19] ) Beyhak Tarihi, s: 46.

 

[20]mam Cevad'n Siyasi Hayat, s: 65. Bazlarnn naklettii rivayet budur, ancak sonradan da deineceimiz gibi imam Cevad (a.s.)'n 215 ylnda Badat'a geldiine dair Taberi'nin rivayeti daha ok nakledilmitir.

 

[21] Tarih-i Taberi, c: 7, s: 149. el-Bidaye ven-Nihaye, c: 10, s: 260.

[22] rad (eyh Mfid), s: 319.

 

[23] Irad, s: 319-32.

[24] Tarih-i Taberi, c: 7, s: 190 (215 ylnda gelien olaylar). Badat Tarihi, c: ?, s: 142-143. Musul Tarihi, s: 215. el-Kamil Fit-Tarih, c: 6, s: 417. Msned'l imam'il Cevad, s: 55. el-Hayat's Siyasiyye lil-imam'il Cevad, s79

 

[25] el-Hayat's Siyasiyye lil-lmam'il Cevad, s: 68-75.

 

[26] Usul-u Kafi, c: 1, s: 492-493.

 

[27] Irad (eyh Mfid), s: 326.

 

[28] Fusul-ul Mhimme (Maliki), s: 276

 

[29] Sekin Tarih "Tarih-i Kuzide", s: 205-206.

 

[30]el-Eimmet'l isna Aer (bn-i Tuln), s: 103. uzrat'z Zaheb,c: 2, a: 48.

 

[31] Bihar'l Envar, c: 50, s: 8.

 

[32] Fusul-ul Mhimme, s: 275.

 

[33] Muruc-uz Zaheb, c: 3, s: 464.

 

[34] el-Eimmet'l sna Aer, s: 104. Fusul'ul Mhimme. s: 276.

 

[35] rad (eyh Mfid), s: 323. Bihar'l Envar, c: 50, s: 79-80

 

[36] Usul Kafi c1 s323

[37] Rayyan b. abib, muvassak ve itim ad edilir raverdendir, Rayyan Horasan'da imam Rza (a.s.) ile beraberdi ve sonralar Kum'a yerleti. Rayyan, Sabah b. Nasr- Hindinin mam Rza (a.s.)'dan naklettii rivayetleri derleyip bir araya toplad. Baknz: Necai, s: 165.

 

[38] mam Rza (a.s.)'n yaam hususunda bahsettiimiz eylerden dolay ve zikrettiimiz sebeplerden tr Memun'un iddialarn kabul edemeyiz. bn-i 'be'nin rivayetlerinde yle belirtilmi: Memun'un kendisi imam Cevad (a.s.)' dize getirmek iin Yahya b. Aksem'in onunla tartmaya girmesin isledi. Tuhaf'ul Ukl, s: 335.

 

[39] Zahebi diyor ki: Yahya byk fakihlerden biriydi ve Hicri 242 ylnda lmtr. Mizan'l itidal, c: 4, s: 361-362.

 

[40] irad, s: 46-51. Fusul'ul Mhimme, s: 267-271. Tefsir'ul Kum, c: 1, s: 183. Tuhaf'ulUkl, s: 335.

 

[41] Tefsir-i Ayai, c: 1, s: 319. Msned'l imam'il Cevad, s: 181-183.

[42] Tevhid (eyh Saduk), s: 110. Usul-u Kafi, c: 1, s: 95.

 

[43] el-lhticac, c: 2, s: 245-249.

 

[44] Isbat'l Vasiyye, s: 215.

 

[45] Bu rakam, stad Atarudi'nin "Msned'l mam'il Cevad'da belirttii zeredir.

 

[46] Tevhid (eyh Saduk), s: 101. Tahzib, c: 3, s: 283.

 

[47]) Men La Yahzuruh'ul Fakih, c: 1, s: 379.

 

[48] Rical-i Kei, s: 391. Msned'l mam'il Cevad, s: 150.

 

[49] Rical-i Kei, s: 444.

[50] Rical-i Kei, s: 444.

 

[51] stad Atarudi "Abdl Azim Haseni, Hayatuhu ve Msneduhu" adnda bir kitap yazmtr, onun ksa bir blm "Msned'l imam'il Cevad" s: 298-308 de zikredilmitir..

 

[52] Rical-i Necai, s: 177.

 

[53] Msned'l imam'il Cevad, s: 316.

 

[54] Rical-i Necai, s: 508.

 

[55] Cami-ur Rvat nakline gre; Msned'l imam'il Cevad, s: 252.

 

[56] el-Fihrist, s:.276.

 

[57] el-Gaybet, s: 212.

 

[58] Usul-u Kaf, c: 1, s: 384.

 

[59] es-Sakib, s: 208.

 

[60] es-Sakib, s: 208.

 

[61] iran'da iilik Tarihi, s: 190-192.

 

[62] Msned'l imam'il Cevad, s: 265.

 

[63] Tahzip c4 s140 stibsar c2 s60

[64] Usul-u Kafi, c: 5, s: 11i. Tahzib, c: 6, s: 336.

 

[65] Msned'l imam'il Cevad, s: 315.

 

[66] Usul-u Kafi, c: 1,s: 53.

 

[67] Usul-u Kafi, c: 4, s: 291. Tahzib, c: 5, s: 30.